Ile żon mogą mieć mormoni? Poligamia w społeczności mormońskiej

Ile żon mógł mieć mormon?

Joseph Smith ożenił się z co najmniej 33 kobietami, na co wskazują źródła historyczne. Wśród wiernych ruchu mormońskiego odsetek mężczyzn mających więcej niż jedną żonę szacuje się na około 20–40%. Liczba małżonek przypadających na jednego mężczyznę różniła się znacznie — bywały przypadki dwuosobowych związków, ale także rodzin, gdzie mężczyzna miał 3–5 żon, a u przywódców czy osób z wyższym statusem społeczny mogło ich być nawet kilkanaście.

Poligamia tworzyła wieloosobowe gospodarstwa i wspólnoty, w których jeden mężczyzna żył z kilkoma żonami i wychowywał liczne potomstwo. Dla niektórych wiernych wielożeństwo miało także wymiar doktrynalny — łączono je z możliwością osiągnięcia wyższych stopni zbawienia. Trzeba jednak pamiętać, że praktyka ta była bardzo zróżnicowana w zależności od regionu i warstwy społecznej; zdecydowanie nie każdy mormon praktykował poligamię.

Czy mormoni nadal praktykują poligamię?

W 1890 roku prezydent Kościoła, Wilford Woodruff, wydał Manifesto, które położyło kres oficjalnej praktyce poligamii w Kościele Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich. Decyzję tę wzmocniono kolejnym oświadczeniem około 1904 roku, co ugruntowało zmianę polityki Kościoła LDS i uczyniło wielożeństwo sprzecznym z jego zasadami. Członkowie zawierający związki wielożeńskie mogli napotkać sankcje, łącznie z wydaleniem.

Rezygnacja z wielożeństwa miała też znaczenie prawne: ułatwiła uzyskanie przez Utah pełnego statusu stanowego i przyjęcie do Unii w 1896 roku. Mimo oficjalnego zakazu, pośród społeczności mormońskich wyłoniły się jednak grupy fundamentalistyczne, które kontynuowały praktykę małżeństw mnogich poza strukturami LDS. Najbardziej rozpoznawalne z nich to:

• FLDS (Fundamentalistyczny Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich),
• różne niezależne wspólnoty.

Zjawisko to wiązało się z licznymi kontrowersjami — FLDS stał się swoistym symbolem tych problemów, a postać Warrena Jeffsa bywała kojarzona z przemocą i nadużyciami w niektórych wspólnotach fundamentalistycznych. Współcześnie większość osób praktykujących małżeństwo mnogie należy właśnie do takich grup lub funkcjonuje w nieformalnych, rodzinnych układach poza oficjalnym Kościołem LDS.

Warto też przypomnieć, że Reorganizowany Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich — dziś znany jako Wspólnota Chrystusa — odrzucił wielożeństwo wcześniej i działa niezależnie od Kościoła LDS. Oficjalne stanowisko Kościoła LDS pozostaje niezmienne: od końca XIX wieku nie praktykuje on i nie akceptuje poligamii.

Kiedy mormoni praktykowali poligamię?

Intensywny okres poligamii wśród wyznawców mormonizmu przypadał na lata 1852–1890. Korzenie tej praktyki sięgają jednak wcześniejszych lat czterdziestych XIX wieku w Nauvoo, gdzie Joseph Smith zapoczątkował zawieranie kilku małżeństw wśród liderów ruchu. Po jego śmierci Brigham Young poprowadził osadników do Salt Lake City w 1847 roku i kilka lat później, w 1852, publicznie potwierdził pluralne związki jako element życia wspólnoty.

W kolejnych dekadach, zwłaszcza w Utah i przyległych terytoriach, poligamia stała się istotną częścią lokalnej tradycji i praktyk religijnych. Sytuacja uległa jednak zmianie w latach 80. XIX wieku, gdy nasiliły się starcia z rządem federalnym; kluczowe były tu ustawy Edmunds z 1882 oraz Edmunds–Tucker z 1887 roku. W obliczu rosnącej presji prawnej i politycznej kierownictwo Kościoła musiało zrewidować swoje stanowisko.

Ostatecznie prezydent Kościoła, Wilford Woodruff, ogłosił koniec oficjalnego popierania poligamii pod koniec wieku, a po 1890 roku praktyka ta przestała być akceptowana przez główny nurt Kościoła LDS. Mimo to nie wszystkie związki ustały — niektóre małżeństwa zawarte wcześniej oraz odrębne grupy fundamentalistyczne kontynuowały poligamię poza strukturami oficjalnego Kościoła.

Jak Joseph Smith uzasadniał poligamię?

Dokument określany jako Objawienie o małżeństwie wiecznym (Dz. i U. 132) należy do kanonu przypisywanego Josephowi Smithowi i stanowi teologiczne uzasadnienie praktyki wielożeństwa. Przedstawia ono tę formę związku jako przykazanie prowadzące do najwyższych stopni zbawienia oraz do „zapieczętowania” rodzin na wieczność.

Smith przywoływał patriarchów Starego Testamentu — na przykład Abrahama i Jakuba — jako historyczne wzory pluralnych małżeństw, nazywając je „małżeństwem niebiańskim”. Powiązał to z obrzędem zapieczętowania w świątyni, który miał gwarantować ciągłość więzi rodzinnych po śmierci. W jego naukach wielożeństwo wpisywało się w szerszą doktrynę o przywilejach w życiu wiecznym, a dostęp do niego uzależniano od objawienia i od specjalnej pozycji w hierarchii religijnej.

Trzeba jednak podkreślić, że Księga Mormona sama w sobie nie nakazuje poligamii — Smith swoje racje opierał przede wszystkim na osobistych objawieniach i własnej interpretacji Pisma. Badania historyczne wskazują, że wiele z tych nauk było znane początkowo tylko w wąskim kręgu liderów i bywało wdrażane częściowo w tajemnicy. Taki sposób traktowania doktryny, połączony z obietnicami wiecznego statusu, sprawił, że poligamia stała się jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów tradycji mormońskiej.

Ilu mężczyzn miało kilka żon?

Badania demograficzne wskazują, że w społecznościach mormońskich od około 20% do 40% mężczyzn żyło w małżeństwach wielużonnych, podczas gdy reszta, czyli 60–80%, pozostawała w związkach monogamicznych. Poligamia występowała przede wszystkim u mężczyzn o średnim i wyższym statusie społecznym — wiele z nich miało dwie żony, niektórzy trzy, cztery lub pięć, a przywódcy często utrzymywali ich jeszcze więcej.

Skupienie wielu żon w obrębie niewielkiej elity wywołało wyraźne rozwarstwienie demograficzne oraz ekonomiczne, co utrudniało młodszym mężczyznom znalezienie partnerek. Odsetek praktykujących poligamię różnił się też lokalnie i z zależności od wieku:

• niektóre osady w Utah cechowały się znacznie większą liczbą rodzin poligamicznych niż obszary peryferyjne.

Te szacunki opierają się na analizie zapisów parafialnych, spisów ludności i badaniach historycznych dotyczących demografii rodzin. W efekcie społeczność przeszła trwałe przemiany — zmieniła się struktura rodzin i sposób, w jaki żony były rozdzielane między mężczyzn, co miało długofalowe konsekwencje społeczne i ekonomiczne.

Jak wyglądało życie w rodzinie poligamicznej?

W gospodarstwach wielożeńskich mężczyzna rozdzielał czas między żony według ustalonego porządku — na przykład odwiedzając każdą co tydzień. Pierwsza żona często pełniła funkcję organizacyjną i miała wpływ na wybór kolejnych małżonek, a pozostałe zajmowały się głównie opieką nad dziećmi i prowadzeniem domu. Mężczyźni natomiast odpowiadali za utrzymanie rodziny oraz podejmowanie decyzji na forum wspólnoty.

Typowe gospodarstwo mogło obejmować nawet 10–15 dzieci, co znacząco zwiększało koszty utrzymania i często prowadziło do problemów ekonomicznych. W praktyce rodziny organizowały się jednak współpracując:

• dzielono obowiązki,
• stosowano opiekę zastępczą,
• udzielano sobie wzajemnego wsparcia.

Dzieci bywały wychowywane przez kilka żon, a starsze uczyły młodsze, co stawało się częścią codziennej rutyny. Jednocześnie pojawiały się napięcia — rywalizacja o uwagę mężczyzny i pozycję w rodzinie była realnym źródłem konfliktów. Decyzje dotyczące adopcji czy zasad wychowawczych zależały od lokalnych zwyczajów oraz przyjętych wartości moralnych, które podtrzymywała społeczność.

Religia i obrzędy integrowały życie rodzinne: modlitwy, spotkania oraz normy etyczne regulowały relacje między członkami gospodarstwa. Badania historyczne i relacje osobiste ukazują zróżnicowanie takich rodzin — od silnych więzi wspólnotowych po liczne napięcia i konflikty wewnętrzne.

Czym różni się Kościół LDS od FLDS?

Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich liczy około 16 milionów członków i ma siedzibę w Salt Lake City. Dla kontrastu FLDS to niewielka wspólnota – kilka tysięcy osób skoncentrowanych głównie w rejonie Short Creek (Colorado City–Hildale).

Najważniejsza różnica między nimi dotyczy poligamii: LDS oficjalnie porzucił praktykę wielożeństwa, podczas gdy w FLDS pluralne małżeństwa nadal są kluczowym elementem religijnym. Różnią się też organizacją:

• LDS funkcjonuje jako sformalizowany Kościół z First Presidency i Quorum of the Twelve Apostles,
• natomiast FLDS była rządzona przez charyzmatycznych liderów, na czele z Warrenem Jeffsem, który skupiał władzę i samodzielnie decydował m.in. o zawieraniu związków.

Kwestia relacji z władzami państwowymi też jest odmienne — Kościół LDS działa zgodnie z prawem, a FLDS notorycznie wchodził w konflikty z organami ścigania z powodu praktyk takich jak małżeństwa nieletnich czy przymusowe aranżacje, co ostatecznie doprowadziło do skazania Jeffsa.

Pod względem rytuałów i doktryny obie grupy czerpią z mormońskiej tradycji i obrzędów świątynnych, lecz stosunek do nowych związków wielożeńskich różni się zasadniczo:

• w LDS obrzędy Ewangelii nie obejmują zawierania kolejnych małżeństw wielożeńskich,
• natomiast w FLDS zapieczętowanie często wiązało się z pluralnymi związkami.

Role płciowe i życie rodzinne także wyglądają inaczej. Obie społeczności kładą nacisk na wartości rodzinne, lecz FLDS narzuca bardziej tradycyjne, restrykcyjne normy dla kobiet i sprzyja wcześniejszemu zawieraniu małżeństw. W Kościele LDS kobiety prowadzą organizacje takie jak Relief Society i aktywnie uczestniczą w edukacji religijnej.

Zakres działalności tych grup jest nieporównywalny:

• LDS to tysiące zborów i międzynarodowe programy edukacyjne oraz humanitarne,
• natomiast FLDS funkcjonuje w postaci zamkniętych osad silnie zależnych od lokalnego przywództwa.

W szerszym krajobrazie mormońskim istnieją też inne odłamy, na przykład Reorganizowany Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich (Wspólnota Chrystusa), które wypracowały własne praktyki i podejścia do kwestii małżeństwa.