Projekt ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie — kluczowe zmiany i cele

Co zakłada projekt ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie?

Projekt zmienia nazwę „przemocy w rodzinie” na „przemoc domowa” i poszerza definicję o przemoc ekonomiczną oraz cyfrową (cyberprzemoc). Obejmuje teraz także byłych partnerów, którzy już nie mieszkają razem, oraz dzieci będące świadkami przemocy — dzięki temu ochrona staje się szersza i bardziej realistyczna.

Administracja i instytucje otrzymują wyraźnie określone obowiązki:

• gminy,
• samorządy wojewódzkie,
• ministerstwa,
• Policja,
• pomoc społeczna,
• ochrona zdrowia,
• kuratorzy,
• sądy opiekuńcze,
• organizacje pozarządowe.

Maj ą uczestniczyć w tworzeniu lokalnych systemów przeciwdziałania przemocy domowej. To ma zwiększyć koordynację działań na miejscu. Wprowadzane są standardy usług dla specjalistycznych ośrodków wsparcia oraz wymagane kwalifikacje osób nimi kierujących, co ma podnieść jakość pomocy. Procedury „Niebieskich Kart” zostaną uproszczone, a ich realizacja monitorowana dzięki centralnemu rejestrowi.

Projekt wprowadza też konkretne mechanizmy ochronne:

• Policja zyskuje prawo do zatrzymania osób podejrzanych o przemoc,
• sąd opiekuńczy może nakazać sprawcy opuszczenie mieszkania,
• sąd ma możliwość orzeczenia zakazu zbliżania się do ofiary.

To rozwiązania zaprojektowane z myślą o szybkiej ochronie poszkodowanych. Rozwijane są programy dla sprawców — korekcyjno-edukacyjne oraz psychologiczno‑terapeutyczne — a także nowe formy wsparcia mające na celu ich izolację i późniejszą reintegrację. Równocześnie wprowadzane są standardy pomocy dla ofiar, by pomoc była spójna i skuteczna.

Na poziomie krajowym powstanie Komitet Monitorujący ds. Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie, pełniący funkcję opiniodawczo‑monitorującą. Obowiązkowe będą opracowanie i wdrożenie Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie oraz Rządowego Programu Przeciwdziałania Przemocy Domowej, co ma usprawnić nadzór i koordynację.

Projekt doprecyzowuje zadania poszczególnych instytucji, wprowadza przepisy przejściowe oraz konkretne terminy wdrożenia zmian. Jednocześnie integruje przeciwdziałanie przemocy domowej z systemem pomocy społecznej i ochrony zdrowia oraz programami prewencyjnymi, aby skuteczniej chronić osoby dotknięte przemocą.

Kogo obejmuje ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie?

Ustawa rozszerza ochronę na cztery zasadnicze grupy osób:

• osoby zamieszkujące wspólnie — małżonkowie, partnerzy, rodzice, dzieci oraz inni członkowie gospodarstwa domowego,
• byli partnerzy, którzy mimo osobnych adresów wciąż pozostają objęci ochroną wynikającą z wcześniejszej relacji,
• dzieci będące świadkami przemocy; są one traktowane jako osoby doznające szkody psychicznej i korzystają ze specjalnych zasad ochrony,
• inne osoby żyjące w tym samym miejscu — na przykład opiekunowie, lokatorzy czy osoby pozostające we wzajemnej zależności.

Ochrona obejmuje wszystkie działania naruszające prawa i wolności, niezależnie od tego, czy miały charakter jednorazowy, czy były powtarzalne. Ustawa uwzględnia przemoc psychiczną, fizyczną, seksualną, ekonomiczną oraz cyfrową, a także wyraźnie rozróżnia osobę doznającą przemocy od osoby ją stosującej, co wpływa na sposób działania instytucji. W przypadku dzieci obowiązuje zakaz karcenia, które narusza ich prawa. Gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie, Policja i sąd opiekuńczy mogą działać szybko — na przykład tymczasowo odebrać dziecko lub zastosować środki ochronne wobec sprawcy. Do dodatkowych instrumentów należą zakazy zbliżania się, nakazy opuszczenia mieszkania oraz wpisy do rejestrów monitorujących, gdy interwencja instytucji jest niezbędna.

Jak projekt upraszcza Niebieskie Karty i kto je uruchomi?

Doprecyzowano katalog podmiotów uprawnionych do uruchamiania procedury — należą do nich:

• Policja,
• ośrodki pomocy społecznej,
• szkoły,
• placówki ochrony zdrowia,
• kuratorzy sądowi,
• organizacje pozarządowe,
• pracownicy żłobków i klubów dziecięcych.

Dołączenie wychowawców z placówek opiekuńczych zwiększa szanse wykrycia przemocy wobec najmłodszych, a dzięki temu więcej sytuacji trafia na odpowiednie ścieżki interwencji. Uproszczenie Niebieskich Kart polega na:

• jednoznacznym rozdziale obowiązków między zespołami interdyscyplinarnymi a grupami diagnostyczno-pomocowymi,
• wprowadzeniu zunifikowanej dokumentacji,
• konkretnych terminach realizacji zadań.

W efekcie procedura może ruszać szybciej po zgłoszeniu ze strony instytucji edukacyjnych i opiekuńczych, a wymiana informacji między Policją, pomocą społeczną i służbą zdrowia staje się bardziej sprawna. Standaryzacja dokumentów ułatwia zespołom ocenę ryzyka oraz poprawia porównywalność danych podczas monitoringu i ewaluacji. Projekt określa też klarowne ścieżki odpowiedzialności między instytucjami, co ma skrócić czas podejmowania działań i podnieść jakość świadczeń pomocowych w ramach procedury.

Jakie dane będzie zawierać kwestionariusz oceny ryzyka?

Kwestionariusz zbiera informacje niezbędne do oceny ryzyka zagrożenia życia i zdrowia dzieci oraz pozostałych domowników. Zawiera podstawowe dane osobowe — imię, nazwisko, PESEL, adres zamieszkania i numer telefonu — oraz szczegóły dotyczące:

• osób doznających przemocy,
• potencjalnych sprawców,
• świadków.

Opisane są różne formy przemocy:

• psychiczna,
• fizyczna,
• seksualna,
• ekonomiczna,
• cyberprzemoc,

a także częstotliwość i nasilanie się tych zdarzeń. Dokument uwzględnia bezpośrednie zagrożenia, na przykład:

• posiadanie broni,
• groźby pozbawienia życia,
• ryzyko ciężkich urazów,

oraz zawiera medyczną dokumentację obrażeń. Istotnym elementem jest historia wcześniejszych interwencji — zgłoszeń, procedur Niebieskiej Karty, postępowań sądowych i zatrzymań policyjnych, wraz z datami i rezultatami tych działań.

Ocena ryzyka wobec dzieci obejmuje:

• ich kontakty z systemem opieki zdrowotnej i szkołą,
• warunki mieszkaniowe,
• dostęp do opieki zastępczej,
• objawy zaburzeń zachowania.

W części poświęconej sprawcy analizowane są:

• uzależnienia,
• wcześniejsze zachowania przemocowe,
• status prawny,
• źródła dochodu,
• czynniki zwiększające prawdopodobieństwo powtórzenia przemocy.

Brane są pod uwagę także aspekty socjoekonomiczne i cyfrowe — warunki bytowe, dostęp do internetu oraz formy przemocy online, takie jak:

• monitoring,
• szantaż.

Kwestionariusz ocenia też stopień izolacji społecznej poszkodowanych, co wpływa na decyzje dotyczące dalszych działań. Rekomendacje obejmują m.in.:

• odizolowanie sprawcy,
• skierowanie go do programów korekcyjno-edukacyjnych lub terapii psychologicznej.

Wskazuje się również odpowiednie ośrodki wsparcia oraz priorytety i tryb interwencji w konkretnych sytuacjach. Projekt określa także zasady przetwarzania i ochrony danych osobowych oraz role instytucji prowadzących rejestr i zespołów interdyscyplinarnych w zakresie gromadzenia informacji.

Jak doprecyzowano obowiązki zespołów interdyscyplinarnych?

Zespoły interdyscyplinarne muszą teraz działać szybko i sprawnie — koordynować interwencje oraz natychmiast uruchamiać potrzebne wsparcie. W praktyce łączą one wysiłki:

• Policji,
• pomocy społecznej,
• ochrony zdrowia,
• kuratorów sądowych,
• oświaty,
• organizacji pozarządowych,

tworząc całościowy front reagowania. Projekt wprowadza konkretne terminy dla kolejnych etapów:

• diagnozy,
• opracowania planu pomocy,
• wdrożenia zaleceń,
• monitorowania efektów.

Gdy sprawa jest złożona, zespoły mogą powoływać grupy robocze, aby skupić specjalistów i przyspieszyć działania. Do ich obowiązków należy także szczegółowa dokumentacja i raportowanie — prowadzenie Niebieskich Kart oraz przekazywanie informacji do właściwych rejestrów i organów nadzorczych. Zespoły kierują osoby do programów korekcyjno-edukacyjnych i psychologiczno-terapeutycznych oraz współpracują z ośrodkami specjalistycznymi. W kwestii ochrony dzieci zespoły współpracują z sądem opiekuńczym, monitorują poziom ryzyka i rekomendują środki zabezpieczające, takie jak zakazy zbliżania się czy działania interwencyjne. Projekt doprecyzowuje też kompetencje funkcjonariuszy Policji współpracujących z zespołami oraz określa obowiązki gmin w tworzeniu lokalnych systemów przeciwdziałania przemocy domowej. Ponadto zespoły uczestniczą w lokalnym monitoringu i ewaluacji działań, współpracując z Komitetem Monitorującym i odpowiednimi ministerstwami. Jasne określenie obowiązków i terminów ma poprawić skuteczność działania całego systemu na poziomie lokalnym.

Czy ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie przewiduje rejestr?

Centralny rejestr procedur „Niebieskie Karty” ma na celu zgromadzenie informacji o interwencjach, monitorowanie ryzyka i prowadzenie analiz statystycznych. Projekt obejmuje zarówno sam rejestr, jak i system do śledzenia zgłoszeń oraz podjętych działań. Rejestr realizuje cztery kluczowe zadania:

• zbieranie danych pozwalających lepiej obserwować zagrożenia i zmiany trendów,
• umożliwienie wykonywania analiz statystycznych oraz oceny skuteczności pracy zespołów interdyscyplinarnych,
• usprawnienie wymiany informacji między instytucjami — Policją, pomocą społeczną, ochroną zdrowia, sądami i ośrodkami wsparcia — przy jednoczesnym zachowaniu ochrony danych osobowych,
• wsparcie Komitetu Monitorującego ds. Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie i organów rządowych przy tworzeniu i aktualizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy Domowej.

Projekt precyzuje, jakie informacje będą gromadzone — m.in. elementy kwestionariusza oceny ryzyka, dane identyfikacyjne, opis zdarzeń i historię interwencji. Regulacje zawarte w projekcie określają zasady przetwarzania danych i dostęp do nich wyłącznie dla uprawnionych podmiotów, kładąc wyraźny nacisk na ochronę prywatności i zgodność z przepisami. Rejestr będzie prowadzony przez ministra odpowiedzialnego za zabezpieczenie społeczne lub inny wskazany organ centralny, a jego wdrożenie przewiduje współpracę z odpowiednimi ministerstwami — w tym z Ministerstwem Zdrowia — oraz jednostkami samorządowymi. Dzięki temu monitoring ustawy ma się poprawić, a wymiana informacji między instytucjami ułatwi działania na rzecz zwiększenia bezpieczeństwa osób dotkniętych przemocą.

Jakie programy wsparcia przewiduje projekt ustawy?

Projekt przewiduje pięć głównych form wsparcia:

1. Osoby doświadczające przemocy otrzymają pomoc w specjalistycznych ośrodkach — wsparcie psychospołeczne, psychologiczne i prawne, dostęp do schronień oraz bezpiecznych miejsc. Wprowadzimy też procedury ochronne, np. zakazy zbliżania się, oraz mechanizmy szybkiej interwencji Policji i pomocy społecznej. Standardy świadczonych usług będą określały wymagane kwalifikacje personelu i kierowników placówek.
2. Dla sprawców proponujemy programy korekcyjno-edukacyjne i terapeutyczne, których celem jest zmiana zachowań i ograniczenie ryzyka powtórzenia przemocy; przewidujemy także izolację w razie potrzeby, monitorowanie efektów terapii i współpracę z wymiarem sprawiedliwości.
3. W zakresie profilaktyki i edukacji prowadzone będą działania w społecznościach lokalnych i szkołach — kampanie informacyjne oraz szkolenia dla pracowników instytucji; przygotujemy materiały dla rodziców, nauczycieli i służb zdrowia.
4. Rodzinom i dzieciom zaoferujemy programy resocjalizacyjne i wsparcie prawne związane z ochroną praw rodziców i dzieci, procedury interwencyjne na wypadek zagrożenia oraz systemy opieki zastępczej, które uwzględniają potrzeby małoletnich będących świadkami przemocy i zapewniają ciągłość opieki.
5. Na poziomie administracji publicznej opracujemy i wdrożymy Krajowy Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie oraz Rządowy Program Przeciwdziałania Przemocy Domowej — inicjatywy realizowane przez Radę Ministrów we współpracy z resortami (Zdrowia, Sprawiedliwości) i Biurem Polityki Społecznej. Programy obejmą finansowanie, monitoring, ewaluację i promocję dobrych praktyk, a ich realizacja będzie prowadzona lokalnie przez gminy, ośrodki specjalistyczne i zespoły interdyscyplinarne przy centralnym nadzorze; wdrożenie nastąpi po ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.