Pessarium — co to jest i jak działa w ginekologii?

Pessarium: co to jest?

Pessar to medyczny wkład dopochwowy wykonywany najczęściej z silikonu medycznego, ale spotyka się też wersje z winylu czy pianki. Występuje w różnych kształtach — elastyczny krążek, talerzyk, „grzybek” czy kostka — tak aby dopasować go do indywidualnych potrzeb pacjentek. Istnieje kilka popularnych typów:

• pierścieniowy,
• talerzowy,
• grzybkowy,
• kostkowy,
• donut,
• Gellhorn,
• pessary cewkowe.

Ich działanie opiera się na mechanicznym podparciu struktur dna miednicy — stabilizują cewkę moczową i szyjkę macicy, co pomaga przy obniżeniu lub wypadaniu narządów oraz przy wysiłkowym nietrzymaniu moczu. W ginekologii i położnictwie wykorzystuje się je jako element pessaroterapii, nieinwazyjnej alternatywy dla zabiegów chirurgicznych. Silikonowe modele są elastyczne i biokompatybilne, natomiast pianka czy winyl pojawiają się w wybranych konstrukcjach.

Pessar można stosować krótkoterminowo lub — w ściśle kontrolowanych przypadkach — przez dłuższy czas; kluczowe jest jednak prawidłowe dobranie rozmiaru i umiejscowienie w pochwie. Lekarz wykonuje dopasowanie, a przy długotrwałym użyciu niezbędne są regularne kontrole oraz ocena stanu tkanek i higieny, które decydują o bezpieczeństwie i skuteczności terapii.

Kiedy stosuje się pessarium w ginekologii?

Pessarium stosuje się najczęściej przy obniżeniu i wypadaniu narządów miednicy w stopniach I–II — wiele pacjentek wybiera tę metodę, żeby odroczyć lub całkowicie uniknąć zabiegu chirurgicznego. Urządzenia te wspierają:

• macicę,
• pochwę,
• pęcherz moczowy,

przyczyniając się do poprawy ich położenia. W przypadku wysiłkowego nietrzymania moczu pessarium pomaga lepiej domknąć cewkę, co zmniejsza objawy, zwłaszcza gdy ćwiczenia mięśni dna miednicy przynoszą tylko częściową ulgę. W okresie ciąży stosuje się specjalne pessarium położnicze — tzw. kołnierzowe. Zakłada się je najczęściej między 20. a 28. tygodniem u kobiet z niewydolną szyjką macicy, aby obniżyć ryzyko przedwczesnego porodu; może ono stanowić alternatywę albo uzupełnienie szwu szyjkowego.

Wybór konkretnego typu zależy od:

• charakteru obniżenia,
• budowy anatomicznej pacjentki,
• planów prokreacyjnych.

Decyzję o zastosowaniu pessarium podejmuje zespół ginekologiczny, często we współpracy z fizjoterapeutą uroginekologicznym. Przed założeniem zwykle wykonuje się badanie ginekologiczne i często USG, by dobrać odpowiedni rodzaj i rozmiar. To ważne, ponieważ skuteczność terapii w dużej mierze zależy od właściwego dopasowania urządzenia. Badania obserwacyjne wskazują, że 70–90% pacjentek doświadcza szybkiej poprawy dolegliwości po założeniu pessarium. Pessaroterapia stanowi istotny element leczenia zachowawczego — szczególnie u kobiet przed menopauzą, w okresie po porodzie oraz przy osłabieniu mięśni dna miednicy.

Jakie korzyści daje stosowanie pessarium?

Niemal natychmiastowe mechaniczne podparcie zmniejsza uczucie ciężaru i ból związany z obniżeniem narządów miednicy. Lepsze ułożenie organów przekłada się na ich stabilniejsze podtrzymanie i mniejsze dolegliwości, co odczuwalne jest już w krótkim czasie. Dzięki skutecznej kontroli pęcherza rzadziej dochodzi do nietrzymania przy kaszlu czy wysiłku, a to znacząco wpływa na komfort życia pacjentek.

Terapia pessarowa stanowi realną alternatywę dla operacji — pozwala odłożyć zabieg i może pomóc zachować płodność u kobiet, które nie powinny przechodzić operacji. W ciąży stosuje się specjalne pessary kołnierzowe, które stabilizują szyjkę macicy i u wybranych pacjentek obniżają ryzyko przedwczesnego porodu.

Odpowiednio dobrany model daje szybką ulgę i umożliwia powrót do codziennych zajęć oraz aktywności fizycznej. Niektóre typy pessarów są zaprojektowane tak, by nie wykluczać współżycia seksualnego — wiele zależy jednak od konstrukcji i właściwego dopasowania.

Koszty terapii są zwykle niższe niż wydatki związane z operacją, a zabieg zakładania pessara odbywa się ambulatoryjnie, co skraca czas leczenia i obniża koszty. W połączeniu z ćwiczeniami mięśni dna miednicy (ćwiczenia Kegla) oraz fizjoterapią uroginekologiczną skuteczność leczenia zachowawczego rośnie.

Dane z badań klinicznych i obserwacyjnych wskazują na szybką poprawę objawów oraz wysoką satysfakcję pacjentek związane z komfortem noszenia pessara.

W jaki sposób pessarium podtrzymuje narządy miednicy?

Pessar przekierowuje część sił wewnątrzbrzusznych na ściany pochwy, tworząc w ten sposób mechaniczne wsparcie dla tkanek. Dzięki temu odciąża więzadła i mięśnie dna miednicy, co pomaga utrzymać narządy miednicy w prawidłowym położeniu. Pessary działają na kilka sposobów:

• niektóre unoszą i podpierają struktury — na przykład pierścieniowe tworzą platformę pod przednią ścianą pochwy, unosząc szyjkę i dno pęcherza oraz poprawiając kąt pęcherzowo‑cewkowy,
• inne pełnią funkcję blokady przemieszczeń: modele Gellhorna i talerzowe działają jak klin, wypełniając sklepienia pochwy i hamując dalsze wypadanie macicy,
• pessary kostkowe i przylegające zwiększają opór ścian pochwy przez tarcie i efekt „zassania”, co utrudnia przemieszczanie się narządu przy wzroście ciśnienia,
• kołnierzowy pessar stabilizuje szyjkę, przekazując obciążenie na sklepienia i ograniczając skracanie oraz rozwieranie ujścia szyjki.

Kontakt pessara ze ścianami pochwy pozwala także równomiernie rozłożyć ciśnienie, zmniejszając punktowe przeciążenia tkanek i ryzyko dalszego obniżenia. Ponadto stała podpora zapewniana przez pessar ułatwia rehabilitację — mięśnie dna miednicy mogą efektywniej odzyskiwać siłę podczas ćwiczeń. Badania obrazowe (np. USG dynamiczne) i pomiary manometryczne wykazały przesunięcie szyjki oraz poprawę parametrów cewkowych po założeniu pessara, co potwierdza jego mechaniczne działanie. Skuteczność zależy jednak od właściwego dopasowania: odpowiedni kształt i rozmiar oraz kontrolne wizyty są kluczowe, dlatego rodzaj pessara dobiera się indywidualnie, biorąc pod uwagę rodzaj wypadania i anatomię pacjentki.

Jak przebiega założenie pessarium?

Zabieg zaczyna się od krótkiej konsultacji ginekologicznej trwającej zwykle 10–30 minut. Lekarz przeprowadza wywiad — pyta o objawy, porody i plany prokreacyjne — a następnie wykonuje badanie, by ocenić stopień obniżenia narządu rodnego. W razie potrzeby wykonuje się także USG dopochwowe, które pozwala dokładniej zweryfikować anatomię.

Na podstawie zebranych informacji dobiera się odpowiedni kształt i rozmiar pessara, co ma decydujący wpływ na jego stabilność i wygodę pacjentki. Przed założeniem pessara personel dezynfekuje ręce, a pacjentka przyjmuje pozycję ginekologiczną; znieczulenie zwykle nie jest konieczne.

Lekarz wprowadza urządzenie dopochwowo i umieszcza je głębiej, aby zapewnić mechaniczne podparcie przy jednoczesnym zminimalizowaniu dyskomfortu — pacjentka może odczuwać tylko krótkotrwałe napięcie lub ucisk. Po aplikacji sprawdza się stabilność podczas kaszlu i naporu oraz ocenia komfort, a w razie potrzeby koryguje rozmiar lub typ pessara.

Pacjentka otrzymuje wskazówki dotyczące pielęgnacji urządzenia i harmonogram wizyt kontrolnych; natychmiastowy kontakt z lekarzem jest zalecany w przypadku bólu, krwawienia, nieprzyjemnego zapachu lub zwiększonej wydzieliny. Podczas wizyty omawiane są też kwestie zakupu i kosztu pessara.

Aplikacja może być elementem długoterminowej terapii zachowawczej lub krótkotrwałą interwencją — wybór zależy od indywidualnego planu leczenia.

Czy można współżyć z założonym pessarium?

Możliwość odbycia stosunku zależy od typu pessara, jego rozmiaru i tego, czy jest dobrze dopasowany. Pierścieniowe modele i wiele grzybkowych zaprojektowano tak, by nie przeszkadzały podczas współżycia, natomiast pessaria Gellhorna, kostkowe czy większe talerzowe często wywołują dyskomfort i pacjentki decydują się je usunąć przed aktem. O tym, czy konkretne urządzenie pozwala na seks bez wyjmowania, rozstrzyga lekarz podczas badania ginekologicznego — ocenia stabilność, wygodę i ryzyko przesunięcia.

Część modeli można wyjąć samodzielnie na czas stosunku, inne wymagają odwiedzenia gabinetu. Warto też poinformować partnera o obecności pessara, żeby zmniejszyć ryzyko urazu i nieporozumień. Po kontakcie seksualnym obserwuj wydzielinę i przerwij współżycie, jeśli pojawią się:

• ból,
• nasilona wydzielina,
• nieprzyjemny zapach,
• krwawienie.

A w razie takich objawów skontaktuj się z ginekologiem. Stosowanie prezerwatywy może ograniczyć podrażnienia u partnera i zmniejszyć bezpośredni kontakt z urządzeniem. Jeśli odczuwasz dyskomfort w czasie stosunku, prawdopodobnie konieczna będzie zmiana rozmiaru lub typu pessara; prawidłowe założenie i regularne kontrole zwiększają komfort oraz obniżają ryzyko infekcji i dolegliwości.

Jakie są powikłania stosowania pessarium?

Najczęstsze powikłania związane z używaniem pessarium to:

• większe ryzyko infekcji dróg rodnych,
• podrażnienia błony śluzowej,
• dolegliwości bólowe.

Infekcje takie jak zapalenie pochwy czy szyjki macicy zwykle objawiają się obfitą wydzieliną, świądem i nieprzyjemnym zapachem. Noszenie pessara bez odpowiedniej higieny znacznie podnosi prawdopodobieństwo zakażenia, co potwierdzają badania. Długotrwałe stosowanie źle dopasowanego urządzenia może prowadzić do stanów zapalnych, erozji i nadżerek szyjki, widocznych podczas badania ginekologicznego. Ucisk oraz zaburzenia anatomiczne mogą też sprzyjać przewlekłym zapaleniom pęcherza — pacjentki zgłaszają częste parcie i bolesne oddawanie moczu.

Dyskomfort i ból często ustępują po zmianie rozmiaru lub typu pessara. Wydzielina z nieprzyjemnym zapachem najczęściej wskazuje na infekcję lub niewłaściwą pielęgnację urządzenia, dlatego wymagana jest ocena ginekologiczna i badania mikrobiologiczne. Stałe noszenie pessara bez regularnych kontroli zwiększa ryzyko przewlekłych stanów zapalnych i trwałych uszkodzeń tkanek.

U kobiet w ciąży oraz przy niewydolności szyjki macicy pessaria położnicze mogą stabilizować szyjkę, lecz jednocześnie podnoszą ryzyko infekcji — stąd potrzeba częstszej obserwacji. Diagnostyka powikłań obejmuje badanie ginekologiczne, posiewy i USG. Leczenie zwykle polega na usunięciu lub wymianie pessara, antybiotykoterapii i, gdy konieczne, zabiegach naprawczych tkanek.

Minimalizowanie ryzyka osiąga się przez:

• właściwy dobór i dopasowanie urządzenia,
• edukację dotyczącą higieny,
• regularne wizyty kontrolne;
• współpracę z fizjoterapeutą uroginekologicznym,

co dodatkowo zwiększa bezpieczeństwo terapii.